เมื่อกล่าวถึงอริยสัจข้อที่สอง คือ สมุทัย อันหมายถึงเหตุแห่งทุกข์ พระพุทธองค์ทรงชี้ให้เห็นว่ารากเหง้าของความทุกข์ทั้งปวงนั้นมาจากตัณหา คือความทะยานอยาก ซึ่งแบ่งออกเป็นสามประการหลัก ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา และวิภวตัณหา
ตัณหาเหล่านี้เกิดขึ้นและตั้งอยู่ในจิตใจของสรรพสัตว์ เป็นแรงผลักดันให้แสวงหา ยึดถือ และเมื่อไม่ได้ดังใจปรารถนาก็ก่อให้เกิดความทุกข์ตามมา การเข้าใจธรรมชาติของตัณหาจึงเป็นก้าวแรกที่สำคัญในการปฏิบัติเพื่อความพ้นทุกข์
"ตัณหานี้เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน มักเพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้น ๆ"
— ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร
สามลักษณะของตัณหา
กามตัณหา คือความทะยานอยากในกามคุณทั้งห้า ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส และสัมผัส อันเป็นที่น่าปรารถนาน่าใคร่ ภวตัณหา คือความทะยานอยากในความมีความเป็น อยากให้ตนดำรงอยู่ อยากเป็นนั่นเป็นนี่ ส่วนวิภวตัณหา คือความทะยานอยากที่จะไม่มีไม่เป็น อยากพ้นไปจากภาวะที่ไม่ต้องการ
เมื่อผู้ปฏิบัติสามารถพิจารณาเห็นตัณหาตามความเป็นจริง รู้เท่าทันการเกิดขึ้นและดับไปของมันในแต่ละขณะจิต ย่อมเป็นหนทางนำไปสู่การละคลายและดับตัณหาได้ในที่สุด ซึ่งจะได้กล่าวถึงรายละเอียดในบทถัดไปว่าด้วยนิโรธ