ปฐมเหตุแห่งพระวินัย: บันทึกการสนทนาระหว่างพระพุทธเจ้ากับเวรัญชพราหมณ์
ในหน้าประวัติศาสตร์แห่งพระพุทธศาสนา มีเหตุการณ์ครั้งสำคัญที่บันทึกไว้ใน เวรัญชกัณฑ์ แห่งพระวินัยปิฎก ซึ่งไม่เพียงสะท้อนถึงปัญญาญาณอันไร้ขอบเขตของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในการสยบอัตตาและทิฐิของผู้ทรงภูมิรู้ในยุคโบราณเท่านั้น แต่ยังเป็น "มูลเหตุ" สำคัญยิ่งที่นำไปสู่การบัญญัติพระวินัยและพระปาติโมกข์ เพื่อรักษาความบริสุทธิ์และยืดอายุพระพุทธศาสนาให้สืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน
ณ ร่มไม้สะเดาเมืองเวรัญชา
เรื่องราวเริ่มต้นขึ้นเมื่อครั้งที่ พระผู้มีพระภาคเจ้า เสด็จจาริกไปพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ 500 รูป และทรงประทับอยู่ ณ ควงไม้สะเดา (นเฬรุยักษ์สิงสถิต) เขตเมืองเวรัญชา
ในยุคนั้น กิตติศัพท์อันงามของพระพุทธองค์ได้ขจรขจายไปทั่วสารทิศ มีเสียงร่ำลือถึงพระคุณอันประเสริฐว่า พระองค์ทรงเป็นพระอรหันต์ผู้ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทพและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง และทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด พร้อมทั้งพรหมจรรย์บริสุทธิ์บริบูรณ์ การได้พบเห็นพระอรหันต์เช่นนี้ถือเป็นความโชคดีอย่างยิ่ง
ข่าวสารนี้ได้ยินไปถึงหูของ เวรัญชพราหมณ์ ผู้เป็นพราหมณ์ผู้ครองเมืองและทรงอิทธิพลในขณะนั้น แม้ในตอนแรกท่านจะยังมีความถือตัวในความเป็นพราหมณ์และได้รับอิทธิพลจากคำครหาหรือความเข้าใจที่คลาดเคลื่อน แต่ด้วยความที่ปรารถนาจะพิสูจน์ความจริง เวรัญชพราหมณ์จึงตัดสินใจเดินทางไปเข้าเฝ้าพระพุทธองค์ด้วยตนเอง